Αφεντάκειο Κληροδότημα Κιμώλου

Ιστορική Αναδρομή

Σύντομο ιστορικό

 

Ι. Τα πρώτα βήματα

Το Αφεντάκειο ιδρύθηκε το 1907 για να εκτελέσει το Κληροδότημα του ευεργέτη Γεωργίου Οικ. Αφεντάκη. Από την ίδρυσή του, είχε τη νομική μορφή του φιλανθρωπικού Ιδρύματος. Το Βασιλικό Διάταγμα της ιδρύσεώς του φέρει τις υπογραφές του βασιλιά Γεωργίου Α’ και του μετέπειτα πρωθυπουργού Νικολάου Καλογερόπουλου. Σήμα του Ιδρύματος ήταν ο Σταυρός και πέριξ αυτού οι λέξεις «Άσυλον Γεωργίου Οικονόμου Αφεντάκη».

Η σύνθεση του πρώτου διοικητικού συμβουλίου του Ιδρύματος είναι ενδεικτική τόσο του οικογενειακού χαρακτήρα του Αφεντακείου, όσο και των συνθηκών της ελληνικής κοινωνίας της εποχής. Μέλη του ήταν ο ανεψιός του ευεργέτη Αντώνιος Δ. Αφεντάκης-ιατρός, ο ανεψιός του ευεργέτη Νικόλαος Σάρδης-έμπορος, ο σύζυγος της ανεψιάς του ευεργέτη Μιχαήλ Χατζημιχάλης-ιατρός και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ο εξ αγχιστείας συγγενής του ευεργέτη Γεώργιος Μουστάκας-καθηγητής.

Συμμετείχαν επίσης μερικές από τις πιο διακεκριμένες προσωπικότητες της Αθηναϊκής κοινωνίας της εποχής, όπως ο Δήμαρχος Αθηναίων Σπυρίδων Μερκούρης και η Ελμίνα Νάζου, γνωστή Αθηναία με πλούσιο φιλανθρωπικό έργο. Σημαντικό ρόλο είχε και ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, η γνώμη του οποίου ζητείτο σε περίπτωση ισοψηφίας στο διοικητικό συμβούλιο.

Το Ίδρυμα έθεσε ως στόχο την ανέγερση Οίκου Περιθάλψεως στην Κίμωλο για την περίθαλψη «πτωχών και εγκαταλελειμμένων γερόντων και ναυαγών». Ωστόσο, οι πολεμικές, πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές δυσκολίες που αντιμετώπισε η Ελλάδα από το 1909 μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1930 καθυστέρησαν την πραγματοποίηση αυτού του έργου.

 

ΙΙ. Η περίοδος Δημητρίου Α. Αφεντάκη

Η πορεία του Ιδρύματος άλλαξε ριζικά χάρη στον Δημήτριο Αφεντάκη, υιό του εκ των ιδρυτών Αντωνίου Δ. Αφεντάκη και μικρανεψιό του ευεργέτη Γεωργίου Οικ. Αφεντάκη.

Ο Δημήτριος Αφεντάκης ήταν αυτός που κατάφερε να θεμελιώσει αλλά και να ολοκληρώσει την ανέγερση του Οίκου Περιθάλψεως στην Κίμωλο. Η υπογραφή του βρίσκεται στο έγγραφο που πιστοποιεί την θεμελίωση του Οίκου Περιθάλψεως το 1934. Ο Δημήτριος Αφεντάκης υπογράφει ως εκπρόσωπος του Πέτρου Ράλλη, τότε Υπουργού Συγκοινωνιών και Βουλευτή Κυκλάδων με το Λαϊκό Κόμμα.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, ανέλαβε Πρόεδρος της Κοινότητας Κιμώλου ο Βατίστας («Μπατάκης») Σάρδης, σύζυγος της αδελφής του Δημητρίου Αφεντάκη. Ο Μπατάκης Σάρδης όρισε τον Δημήτριο Αφεντάκη ως εκπρόσωπό του στο διοικητικό συμβούλιο τους Ιδρύματος. Αυτό επέτρεψε στον Δημήτριο Αφεντάκη να ασχοληθεί πιο ενεργά με την λειτουργία του Ιδρύματος. Σε συνεργασία με τον Μπατάκη Σάρδη προγραμμάτισαν την είσοδο των πρώτων γερόντων στον Οίκο Περιθάλψεως. Ωστόσο, τα σχέδιά τους διέκοψε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Κατοχή καθυστέρησαν την ανάπτυξη των δραστηριοτήτων του Ιδρύματος. Ο Οίκος Περιθάλψεως στην Κίμωλο χρησιμοποιήθηκε για την περίθαλψη ναυαγών – θυμάτων των εχθρικών αεροπλάνων. Για παράδειγμα, τον Απρίλιο του 1941, το Αφεντάκειο περιέθαλψε τους ναυαγούς πλοίου που μετέφερε το προσωπικό της πρεσβείας της Μεγάλης Βρετανίας, μετά από την βύθισή του από γερμανικά αεροπλάνα.

Μετά τον Πόλεμο, ο Δημήτριος Αφεντάκης ασχολήθηκε εντατικά με την αναδιοργάνωση και ανάπτυξη του Ιδρύματος. Πέτυχε την έκδοση νέου Βασιλικού Διατάγματος το 1947, με το οποίο ο Οργανισμός του Ιδρύματος ευθυγραμμιζόταν με το πλαίσιο λειτουργίας εθνικών κληροδοτημάτων που είχε θεσπίσει ο αναγκαστικός νόμος 2039/1939. Άλλαξε την επωνυμία του Ιδρύματος και καθιέρωσε νέο σήμα με τον Άγιο Γεώργιο και πέριξ τις λέξεις «Αφεντάκειον Άσυλον Πτωχών Κιμώλου».

Ο Δημήτριος Αφεντάκης πέτυχε να ολοκληρώσει την ανέγερση κτιρίου επαγγελματικών χώρων και εμπορικών καταστημάτων στην διασταύρωση των οδών Σωκράτους και Αρμοδίου, στο κέντρο της Αθήνας. Τα έσοδα από τα ενοίκια αυτού του κτιρίου επέτρεψαν στον Δημήτριο Αφεντάκη να εκκινήσει την λειτουργία του Οίκου Περιθάλψεως στην Κίμωλο το καλοκαίρι του 1950. Το Ίδρυμα παρείχε επίσης δωρεάν ιατρική περίθαλψη και σε εξωτερικούς ασθενείς στην Κίμωλο, με βάση σχετική πρόβλεψη στον Οργανισμό του.

Ο Δημήτριος Α. Αφεντάκης απεβίωσε το 1959. Η δομή, η λειτουργία, αλλά και η ίδια η ύπαρξη του Αφεντακείου, όπως την ξέρουμε μέχρι σήμερα, είναι αποτέλεσμα των δικών του πρωτοβουλιών και κόπων.

 

ΙΙΙ. Η δεκαετία του 1960

Τον Δημήτριο Α. Αφεντάκη διαδέχτηκε στην Προεδρεία του Ιδρύματος ο εξάδελφός του Δημήτριος Ν. Αφεντάκης. Κατά τη δεκαετία του 1960, το Ίδρυμα διοικήθηκε από μία ομάδα ικανών και δραστήριων Κιμωλίων υπό την ηγεσία των Αντωνίου Μουστάκα, Χαριδήμου Μουστάκα, Γεωργίου Καλούδη και Ανδρέα Ανδρουλακάκη.

Ακολουθώντας τις τάσεις της ελληνικής κοινωνίας της εποχής, το Ίδρυμα κατασκεύασε νέο πολυώροφο κτίριο στην οδό Ιωάννου Δροσοπούλου στην Αθήνα. Στο ισόγειο του κτιρίου κατασκευάστηκε κινηματογράφος, ο οποίος λειτούργησε για πολλές δεκαετίες με την επωνυμία «Φιλίπ».

Παράλληλα, το διοικητικό συμβούλιο αποφάσισε την επέκταση των σκοπών του Ιδρύματος, έτσι ώστε να παρακολουθήσει τις ανάγκες της κοινωνίας. Με τη βοήθεια του Κυκλαδίτη βουλευτή και υφυπουργού Οικονομικών της ΕΡΕ Δημητρίου Αλιπράντη, η Βουλή των Ελλήνων ψήφισε το 1963 ειδικό νόμο, με τον οποίον επιτρεπόταν στο Αφεντάκειο να περιθάλπει άτομα σε ανάγκη ανεξάρτητα από την ηλικία τους, να παρέχει υποτροφίες, να κατασκευάζει κοινωφελή έργα στην Κίμωλο και να εκπληρώνει κοινωφελείς και φιλανθρωπικούς σκοπούς για την πνευματική και κοινωνική πρόοδο των Κιμωλίων.

Πράγματι, το Ίδρυμα παρείχε υποτροφίες για μεταπτυχιακές σπουδές εντός και εκτός Ελλάδος και κατασκεύασε κοινωφελή έργα στην Κίμωλο, όπως για παράδειγμα τον ηλεκτροφωτισμό του λιμανιού του νησιού. Παράλληλα, το Ίδρυμα περιέθαλψε στην Κίμωλο δεκάδες άτομα σε ανάγκη, ανεξάρτητα από την ηλικία τους.

Η επέκταση των σκοπών του Αφεντακείου δημιούργησε την ανάγκη νέας τροποποίησης της επωνυμίας του Ιδρύματος. Η επωνυμία «Αφεντάκειο Κληροδότημα Κιμώλου» απηχούσε πληρέστερα το σύνολο των σκοπών που υπηρετούσε το Ίδρυμα μετά το 1963. Με πρωτοβουλία του Προέδρου Αντωνίου Δανασσή-Αφεντάκη, η τροποποίηση της επωνυμίας πραγματοποιήθηκε με Προεδρικό Διάταγμα που εκδόθηκε το 1979.

 

ΙV. Η περίοδος Αντωνίου Δανασσή-Αφεντάκη

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 εκλέχτηκε Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου ο Αντώνιος Δανασσής-Αφεντάκης, ανεψιός του Δημητρίου Α. Αφεντάκη και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Επρόκειτο για μια πολύ σημαντική πνευματική προσωπικότητα, ο οποίος διετέλεσε, μεταξύ άλλων, Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής και Αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο Αντώνιος Δανασσής-Αφεντάκης διετέλεσε Πρόεδρος του Ιδρύματος για περισσότερο από σαράντα χρόνια και συνέχισε το έργο που είχε εγκαινιάσει ο θείος του Δημήτριος Α. Αφεντάκης.

Ο Αντώνιος Δανασσής-Αφεντάκης πέτυχε την έκδοση Προεδρικού Διατάγματος το 1979, με το οποίο εκσυγχρονίστηκε ο Οργανισμός λειτουργίας του Ιδρύματος. Έκανε πολλές βελτιώσεις στον Οίκο Περιθάλψεως Κιμώλου, όπως ο χωρισμός των δύο μεγάλων κοιτώνων σε μικρότερα δίκλινα και τρίκλινα δωμάτια, η ανακαίνιση του κτιρίου και των παρεχομένων υπηρεσιών και δημιούργησε πιο χρηστικούς και ευχάριστους χώρους για την διαμονή των περιθαλπομένων προσώπων. Εγκατέστησε σύγχρονο σύστημα πυρόσβεσης και βελτίωσε τους όρους ασφαλείας στο κτίριο.

Με τη φροντίδα του Αντωνίου Δανασσή-Αφεντάκη, το Ίδρυμα ολοκλήρωσε την κατασκευή διώροφου κτιρίου εμπορικών καταστημάτων στην οδό Σοφοκλέους στο κέντρο της Αθήνας, ενώ προχώρησε στην εκ βάθρων ανακαίνιση του κτιρίου της οδού Ιωάννου Δροσοπούλου, το οποίο αργότερα μετατράπηκε σε σύγχρονη φοιτητική εστία.

Ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα της περιόδου αυτής ήταν η έκδοση των «Κιμωλιακών» τη δεκαετία του 1970. Σε ετήσιους τόμους αντιστοίχους των «Yearbooks» των Βρετανικών επιστημονικών συλλόγων δημοσιεύονταν έγγραφα και μελέτες σχετικά με την ιστορία και τη λαογραφία της Κιμώλου. Πρόκειται για ένα έργο που συνεχίζει να έχει ακόμα και σήμερα τεράστια σημασία για την πνευματική ανάπτυξη των Κιμωλίων, επειδή συγκεντρώνει όλες σχεδόν τις υπάρχουσες πληροφορίες και αναλύσεις σχετικά με το ιστορικό και πνευματικό παρελθόν της Κιμώλου.

Εξέχουσα θέση έχουν οι μελέτες του αειμνήστου π. Ιωάννου Ράμφου, ο οποίος είχε την γενική ευθύνη της εκδόσεως. Μεγάλη σημασία έχουν και οι ταξιδιωτικές εντυπώσεις ξένων περιηγητών των περασμένων αιώνων και οι σύγχρονες μελέτες ξένων επιστημόνων, τις οποίες μετέφρασε με ιδιαίτερα γλαφυρό τρόπο η Ελένη Νοστράκη-Δαλαμπίρα.

 

V. Η Ελλάδα σε κρίση

Οι συνθήκες λειτουργίας του Ιδρύματος αντικατόπτριζαν πάντοτε τις εξελίξεις της ελληνικής κοινωνίας. Σταδιακά οι βιοτέχνες και επαγγελματίες που νοίκιαζαν τους επαγγελματικούς χώρους του Ιδρύματος στο κέντρο της Αθήνας άρχισαν να συνταξιοδοτούνται, χωρίς να τους διαδέχονται νέοι βιοτέχνες και επαγγελματίες. Οι κινηματογράφοι εξαφανίστηκαν: ο «Φιλίπ» ήταν από τους τελευταίους που κατάφερε να μείνει ανοιχτός μέχρι την δεκαετία του 2010. Οι περιοχές στις οποίες βρίσκονται τα ακίνητα του Ιδρύματος (οδός Σωκράτους, οδός Σοφοκλέους, οδός Ιωαν. Δροσοπούλου) υπέστησαν τεράστια υποβάθμιση, που έφτασε μέχρι και στην αλλαγή της σύνθεσης του πληθυσμού των κατοίκων της περιοχής.

Η κρίση που ξέσπασε το 2010 πολλαπλασίασε και κορύφωσε τις δυσμενείς εξελίξεις. Οι περισσότεροι επαγγελματικοί χώροι του Ιδρύματος βρέθηκαν χωρίς ενοικιαστές. Δημιουργήθηκε τεράστιο πρόβλημα με την είσπραξη των οφειλομένων ενοικίων. Το Ίδρυμα αναγκάστηκε να προχωρεί σε διαρκείς νομικές ενέργειες εναντίον δυστροπούντων ενοικιαστών. Τεράστιο βάρος προκάλεσαν οι συνεχείς αυξήσεις στην φορολόγηση των ακινήτων του Ιδρύματος, καθώς και η μεγάλη φορολόγηση των απαιτήσεων από ενοίκια του Ιδρύματος, ακόμα και εάν αυτά δεν ήταν δυνατό να εισπραχθούν.

Η χρηστή διαχείριση των οικονομικών του Ιδρύματος είχε δημιουργήσει ένα μικρό απόθεμα, το οποίο επέτρεψε στο Ίδρυμα να συνεχίσει τη λειτουργία του Οίκου Περιθάλψεως Κιμώλου για τέσσερα χρόνια, παρά τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Όμως, η παρατεταμένη κρίση της Αθήνας και της Ελλάδος υποχρέωσε το Ίδρυμα να αναστείλει την λειτουργία του Οίκου Περιθάλψεως στις αρχές του 2014.

Παρά τις δυσχερείς συνθήκες, αποτέλεσμα της γενικότερης οικονομικής και κοινωνικής κρίσεως της Ελλάδος, το Αφεντάκειο εξακολουθεί να αγωνίζεται για να συνεχίσει να εκπληρώνει τους σκοπούς του, προσφέροντας στους ανθρώπους που έχουν ανάγκη όποια βοήθεια είναι δυνατό να τους παρασχεθεί.